© A.Tufan Palalı, 2012
Masumiyet Müzesi, İstanbul

Masumiyet Müzesi romanında geçen objelerin aklımdaki silüetleri, müzeye yerleştirilen nesnelerle çakıştı mı yoksa mesela ben müzedeki değil de aklımdaki ‘sarı ayakkabıyla mı’ kalmak isterdim? sorusunu cevaplamaya çalışadurayım; asıl bahsetmek istediğim, romanı okurken ve sonrasında Masumiyet Müzesini gezerken ve sıkça rastladığım ‘bakmak, görmek, zaman’ yaklaşımlarının fotoğraf anlayışıma etkileri. Bu yazıda, Orhan Pamuk’un fotoğraf anlayışıma verdiği dolaylı katkılara sebep olan olgulara değinmeye çalışacağım.

A.Tufan Palalı arşivinden

Evvela yazarın çalışma disiplininden bahsedeyim biraz. Bu yıl fotoğraf çekimleri için gittiğim Kars’daki otel çalışanından dinledim Pamuk’un çalışma rutinini (Pamuk’un ‘Kar’ romanını yazmak için kaldığı otelde kaldım ben de): Kahvaltıda çok zaman geçirmeden sabahları erkenden çıkıyor, bir süre sonra otele dönüp saatlerce odasına kapanıyormuş Pamuk. Çalışma disiplini hakkında ipuçları barındıran bu rutini yanında; kentin büyük otelleri yerine görece daha küçük ama çalışma mekânına yakın bir oteli seçmesi de, Pamuk’un çalışma stratejisine ilişkin diğer önemli ipucu.

A.Tufan Palalı arşivinden

Pamuk’un değinilerinden, fotoğraf anlayışıma kattığım iki kavramsa, Zaman ve Katılım:

1-Zaman
“Hayatımın en mutlu ânıymış, bilmiyordum. Bilseydim bu mutluluğu koruyabilir, her şey de bambaşka gelişebilir miydi? Evet, bunun hayatımın en mutlu ânı olduğunu anlayabilseydim, asla kaçırmazdım o mutluluğu” diye başlayan Masumiyet Müzesi romanındaki zamanla ilgili ilgimi çeken değiniler şunlar:

“Aslında çok mutlu bir zaman parçası olduğuna yıllar sonra karar verecektim.”
(Sayfa:235)

“Aristo, Fizik’inde ‘şimdi’ dediği tek tek anlar ile Zaman arasında ayrım yapar. Tek tek anlar, tıpkı Aristo’nun atomları gibi bölünmez, parçalanmaz şeylerdir. Zaman ise, bu bölünmez anları birleştiren çizgidir. Hayatımızı Aristo’nun zamanı gibi bir çizgi olarak değil de, böyle yoğun anların tek tek her biri olarak düşünmeyi öğrenirsek, sevgilimizin sofrasında sekiz yıl beklemek bize alay edilecek bir tuhaflık, bir saplantı gibi değil, şimdi yıllar sonra düşündüğüm gibi Füsunların sofrasında geçirilmiş 1593 mutlu gece (3702 mutlu gün🖤 tufan’a göre) gibi gözükür. Çukurcuma’daki eve yemeğe gittiğim akşamların her birini -en zorunu, en umutsuzunu ve en gurur kırıcı olanını bile- bugün büyük bir mutluluk olarak hatırlıyorum.” (Sayfa: 317)

Zamanın bir çizgi değil, anlardan oluşan bir noktalar birleşkesi olduğuna dikkat çekiyor olması, Pamuk’un fotoğraf anlaşıma katkı veren diğer bir  yaklaşımı. John Berger’de de rastlamıştım bu benzer yaklaşıma: O da ‘Rubens’in ‘Kürk Mantolu Helene’ resmini ‘zamanı ve akışını içeriyor’ diye yorumluyordu. Tüm bu yaklaşımlar, yüzeydeki görüntünün birden çok hareket içermesi gerektiğini fısıldıyor bana. Evet, iyi fotoğraflar için de geçerli bu yaklaşım: İyi fotoğraf ânı aşabilen fotoğraftır. 

Yana dönüş hareketi içinde gördüğümüz kadının kürkü omuzlarından düşmek üzere (Resim Rubens imzalı)

2-Katılım (Sujeyi esere dâhil edebilmek)
Okurun kafasında hayâl uyandırabilmekten ve okuru romana katmaktan bahseder Pamuk. Ve evet, nasıl ki masterpiece bir resmi izlerken, o resme dâhil oluruz; iyi bir roman okurken de aynı refleksle dâhil oluruz romana. İyi fotoğraflar da farklı değildir bu katılma oyunundan: Tıpkı iyi bir resim veya iyi bir romanda olduğu gibi iyi bir fotoğraf da bakanını içinde gezdirebilmesi için, bir önceki paragrafta bahsettiğim ‘ânı aşabilecek’ ögeleri barındırabilmelidir içinde. (Benzer bir yaklaşım için, Barthes’ın Camera Lucida’sı içindeki ‘serüven olarak fotoğraf’ bölümünü inceleyebilirsiniz).

Alıntı Yapılan Kitaplar:
–Masumiyet Müzesi (Orhan Pamuk). İletişim Yayınları, 2011.
–Şeylerin Masumiyeti (Orhan Pamuk), İletişim Yayınları, 2012. Sayfa: 197.
–Görme Biçimleri (John Berger). Metis Yayınları, 2009. Sayfa: 60, 61.
–Camera Lucida (Roland Barthes), 6:45 Yayın.

Ek Bilgi için Θ

© A.Tufan Palalı 2012

_______

Orhan Pamuk romanları içerikli diğer iki yazın denemem:
1-Annem, Hastane, Pandemi, Veba Geceleri (Orhan Pamuk), Mutlu Perşembe, 2024 Θ
2-‘Kafamda Bir Tuhaflık’ isimli romanın Sokak Fotoğrafçılığı yönünden incelenmesi, 2015 Θ